60
7 shares, 60 points

Salgın hastalıklar tarih boyunca bireylerin ve toplulukların yaşamlarını önemli ölçüde etkilemiştir. İster yerel bir salgın isterse küresel bir salgın olsun farketmeksizin günlük yaşamı, sosyal aktiviteleri, politik kurumları ve ekonomik geçim kaynaklarını altüst ederek yaşayanlar üzerinde silinmez birtakım izler bırakır. Tarihsel olarak, salgın hastalıklar ve pandemiler, hastalıkların nasıl yönetileceği konusunda bize önemli ölçüde rehberlik ederler. Belki de hastalık başladığında ne yapılması ve ne yapılmaması gerektiği konusunda insanlara bir kılavuz olabilirler.

Bir salgının veya bir pandeminin uzunluğu, bir hastalığın vaka veya etkilenen sayısını belirlemez. Örneğin; Kara Veba yaklaşık yedi yıl sürdü ve 20. yüzyılın başlarında yaşanan İspanyol gribi kadar can aldı.

Pandemilerin ne kadar sürdüğünü belirlemek hayli zordur. Pandemilerin ne kadar sürdüğü, hastalığın türüne ve buna verilen tepkilere göre değişebilir. Tarihin en kayda değer salgınlarından bazıları yüzlerce yıl sürerken, diğerleri birkaç ay içinde yok olup gitmiştir. İşte insanlık tarihindeki birkaç önemli salgın, salgında kaybedilen can sayısı ve baştan sona neler olduğuna dair kısa bir özet.



Antonine Vebası: 15 Yıl

Vefat Sayısı: Tahminler 4-10 milyon arasında değişiyor.

Etkilenen Yerler: Roma İmparatorluğu (özellikle Akdeniz ve Galya),  Çin'de ve Asya'da meydana gelen ek salgınlar oldu.

Peki Nasıl Oldu: Birçok tarihsel kaynak Antonine Vebası olaylarını anlatıyor ve yıkımının tek bir tek tip olmadığını söylüyor. Galen Vebası olarak da adlandırılan hastalık, Çin'den İpek Yolu boyunca yayılmış ve Roma'ya ulaşması Doğu Akdeniz'deki Romalı askerler yoluyla olmuş gibi görünüyor.

Vebanın yayılması başka bir kaynağa göre, Romalı general Lucius Verus, Seleucia'da (Mezopotamya) bir mezar açtıktan sonra hastalığın yayılmasına sebep olur. Yine bir başka anlatı, Romalı bir askerin Babil'deki bir tapınağın kutsallığına saygı duymamasından dolayı Tanrıları kızdırdığını ve hastalığa sebep olduğunu söylüyor. Gerçek tam olarak bilinemese de, Veba İmparatorluğa  M.S. 165-180 arasında kadar büyük kayıplar yaşattı.

Bergamalı Galen, Antonine Veba'nın semptomlarının ateş, kusma, aşırı susama ve ishal olduğunu aktarıyor. Birçok günümüz doktorun Galen'in aktardığı semptomlardır.

Romalı tarihçi Cassius Dio'ya göre M.S. 189'da Roma'da günde ortalama 2000 ölümün olduğu ikinci bir veba salgını oluyor. Roma ordusu ve ekonomisi hastalığın bir sonucu olarak ağır bir şekilde etkileniyor. Romalı Hristiyan nüfus bu salgının insanların Tanrılarına tapınmayı reddetmelerinden dolayı ortaya çıktığını iddia etti.




Atina Vebası: Yaklaşık Üç Yıl

Vefat Sayısı: Yaklaşık 100.000

Etkilenen Yerler: Doğu Akdeniz ve Yunanistan, özellikle Atina'da geniş kayıplarla.

Peki Nasıl Oldu: Atina Vebası, şehri M.Ö. 430 yılında vurdu, Atina ile Sparta arasındaki Peloponnesos Savaşı'ndan sadece iki yıl sonra. M.Ö. beşinci yüzyılda olayı yazan tarihçi Thukydides'un söylendiğine göre, Salgın Mısır'ın üzerindeki Etiyopya bölgelerinde başladı ve oradan Mısır ve Libya'ya indi ve sonra aniden Atina'nın üzerine kara bir bulut gibi düşmüştü. Thukydides hastalığı şöyle tanımlıyor:


Görünür bir neden olmadan sağlığı yerinde olan insanlar birdenbire ani sıcaklıklarının artması, gözlerde kızarıklık ve iltihaplanma, boğaz veya dil gibi iç kısımların kanlı hale gelmesi oldu. Bu semptomları doğal olmayan kokuşmuş bir nefes takip etti. Daha sonra hapşırma ve ses kısıklığı izledi, ardından göğse ulaşan ağrı sert bir öksürüğe sebep oldu. Bazı hastaların midelerinden bir safra akıntısına sebep olan hastalık diğerlerinden çok daha sonra sona eren şiddetli spazmlara sebebiyet verdi.


Atina'daki yıkıma katkıda bulunan faktörlerden biri, Perikles'in (M.Ö. 495-429) tüm kırsal bölge sakinlerini, Sparta ile olan husumetten dolayı, korunmak için şehre taşınması emridir. Sparta daha sonra hastalığın artması nedeniyle şehre planlanmış bir saldırıya karşı karar verdi.

Vebaya yakalananlar yedi ila dokuz gün içinde sonuçlarını gördüler. Askerlerin savaşın sonunda Atina'yı terk etmesi dolayısıyla hastalık diğer bölgelere de yayıldı ancak başka hiçbir Yunan şehir devleti salgından çok fazla etkilenmedi. Sonuç olarak Atinalılar hastalığı Tanrıların cezası olarak gördüler.

Salgın yatıştığında başta Perikles olmak üzere binlerce Atina sakini ve Atinalı asker hastalıktan ölmüştü. M.Ö. 427 yılında ikinci bir salgın, hastalıktan kaynaklanan uzun vadeli yıkıma katkıda bulundu.

Tarihçiler kızamıktan, çiçek hastalığına ve tifüse kadar uzanan teorilerle Atina Vebasının tam olarak ne olduğunu henüz belirleyemediler. Bazı bilim adamları bunun bir hastalık değil birkaç hastalığın kombinasyonu olduğuna inanıyor.




Justinianus Vebası: 226 Yıl

Vefat Sayısı: Tahminlerin çoğu 15 ila 50 milyon arasında değişiyor ancak bazı kaynaklar göre ölü sayısının 100 milyona kadar çıkmış olabileceğine işaret ediyor .

Etkilenen Yerler: Bizans İmparatorluğu, Çin, Hindistan, Afrika ve Avrupa.

Peki Nasıl Oldu: Hıyarcıklı veba (Yersinia pestis bakterisinin neden olduğu) salgınlarının ilk kaydedilen öreneklerinden biri olan Justinianus Vebası M.S. 542'de İstanbul'a geldi. Hastalığın Bizans İmparatorluğu'na girmeden önce Çin'den Hindistan'a ve Mısır'a kadar yayıldığına inanılıyor.

Altıncı yüzyıl tarihçisi Procopius'a göre, İstanbul'da dört ay boyunca seyrini sürdüren ve tüm insan ırkının yok olmaya yaklaştığı bir veba salgınıydı. O kadar çok can kaybı oldu ki, cenaze törenlerine yetişilemedi. Bilgi karışıklığı ve terörist eylemler yayıldı ve İmparator Justinian'ın kendisi hastalandığı için şehirdeki tüm işler durduruldu.

Konstantinopolis'te hızla yayılan bir salgın olmasına rağmen, Justinian Vebası iki yüzyılı aşkın süre boyunca defalarca yeniden ortaya çıktı. Tarihçiler M.S. 541 yılında 767 yılına kadar salgının 18 tane dalgasını tespit ettiler

Justinian'ın Akdeniz dünyasını tek bir hükümdar altında birleştirme hedefi, askerlerin hastalığı yanlarında taşımasına ve böylelikle vebanın kolayca yayılmasına sebep oldu. Justinian'ın planı hem vebadan kaynaklanan sebepler hem de ekonomik kaynakların tükenmesi haliyle başarıya ulaşamadı.




Kara Veba: Yedi Yıl

Vefat Sayısı: Avrupa'da yaklaşık 20 ila 30 milyon - Çin, Hindistan ve Asya'nın diğer bölgelerinde 25 milyon.

Etkilenen Yerler: Avrupa ve Asya.

Peki Nasıl Oldu: Hıyarcıklı veba salgınının ikinci belgelenen yaygın salgını olarak, Kara Veba 1347'de İtalya'ya varan ticaret gemileriyle Avrupa'ya geldi. Veba kısa süre sonra Kuzey Afrika'ya sıçradı, 1348'de Fransa ve İngiltere'ye taşındı. 1350'de İskoçya ve İskandinavya'da insanları etkiledikten sonra, Almanya ve Rusya'ya kadar uzanan bir bölgeyi etkiledi.

Altıncı, yedinci ve sekizinci yüzyıllarda Bizans İmparatorluğu'nun nüfusunu harap eden hıyarcıklı veba salgını gibi, Avrupa'daki veba salgını da siyasi istikrarsızlık ve ekonomik çöküşü de beraberinde getirdi. Doktorların hastalığa neyin sebep olduğu hakkında hiçbir fikri yoktu. Kan alma, lenf bezlerini delme ve bitki bazlı tedaviler gibi çeşitli teknikler denediler. Öfkeli bir Tanrıdan kaynalandığına inananlar Yahudilerin günah keçisi ilan edilmesine yol açarken, dindar Hıristiyanlar günahlardan tövbe etme umuduyla kendilerini kamçıladılar.




Büyük Londra Vebası: 18 Ay

Vefat Sayısı: 100 bin kadar yüksek tahminlerde bulunulsada, kayıtlarda yaklaşık 70 bin olarak geçiyor.

Etkilenen Yerler: Londra ve çevresi, English Midlands.

Peki Nasıl Oldu: 1665'te Londra'da hıyarcıklı veba salgını, 1348'den beri hastalığın en ölümcül tekrarıydı. İngiltere, Kara Veba ile 17. yüzyılın ortaları arasındaki yıllarda sayısız veba ölümü ile karşılaşmıştı ancak 1665 yılından salgından dolayı şehir nüfusunun % 15 ile % 20'sini kaybetti.

Veba, 1665'in sıcak yaz aylarının da etkisiyle kentte hızla çoğaldı. Donanma yöneticisi Samuel Pepys, Nisan 1665'te halkın hastalık korkusunun arttığını belirtti. Daha sonra Daniel Defoe A Journal of the Plague Year'da havanın sıcaklığından dolayı ilk haftalardan itibaren enfeksiyonun korkunç bir şekilde yayıldığını söyledi.

Sıkışık şehir gecekonduları ve sağlıksız koşullar benzer şekilde hastalığın yayılmasını kolaylaştırdı. Derbyshire'daki Eyam şehri, kendisini dış dünyadan tamamiyle izole ederek büyük bir can kaybından kaçınmayı başarsa da, Londra'daki karantina girişimleri büyük ölçüde etkisiz oldu.

1665'in sonlarında ve 1666'nın başlarında, İngiltere'de veba bir sonraki felaket şehri vurmadan önce yavaşladı. Eylül 1666'da Londra Büyük Yangını'nda şehrin 400'den fazla dönümlük yanarak yok oldu. Bazı tarihçilerin yangının (özellikle 1666'dan sonra salgın devam etmediğinden dolayı) vebanın etkisini yok etmiş olabileceğine dair varsayımları bulunuyır.




Kuzey Amerika Çiçek Hastalığı Salgını: Yedi Yıl

Vefat Sayısı: Tahmini 130 bin.

Etkilenen Yerler: Kuzey Amerika.

Peki Nasıl Oldu: 1775-1782'deki çiçek hastalığı salgını Amerikan Devrimi ile aynı zamana denk geliyor. Çiçek hastalığı Amerika'ya, Kolombiyalı Borsacılar aracılığıyla yüzyıllar önce getirildi ve milyonlarca yerli insanın hayatına mal oldu. 18. yüzyılın sonlarında, İngiliz kolonilerinde bir çiçek hastalığı salgını, yalnızca yerli sakinlerin ölümüyle sonuçlanmakla kalmadı, ek olarak aynı zamanda Avrupa kökenli askerlerin ve sakinlerin yaşamlarına da son verdi .

Çiçek hastalığı ilk kez 1775'te patlak verdiğinde, General George Washington askerlerinin hastalığa karşı aşılanması konusunda tereddüt etti ve bunun yerine askerlerini karantinada tutmayı seçti. Washington, 1777'ye gelindiğinde savaş alanında galip gelmek için askerlerine karşı güven inşa etmesi gerektiğini anladı ve Kıta Ordusu Başkanı John Hancock'a tüm askerlerin aşılanmasını emretti. Kısa süre sonra, Kıta Ordusu toplu halde aşılandı.

Kuzeyde Kanada'da ve güneyde Meksika'da yerli Amerikalılar çiçek hastalığından ağır şekilde etkilendi. Komançi ve Shoshone gibi kabile üyeleri, hastalığı ticaret yolları yoluyla yaydı ve bu süreçte verilen sayısız zayiat kayıtlara tam olarak geçmedi.




Osmanlı Veba Salgını: Yedi Yıl

Vefat Sayısı: Yaklaşık 300 bin.

Etkilenen Yerler: Osmanlı İmparatorluğu ve komşu bölgeler.

Peki Nasıl Oldu: Osmanlı İmparatorluğu 16. yüzyıldan beri salgın hastalıklara maruz kaldığı için hıyarcıklı vebaya da yabancı değildi. Ancak 1812'de başlayan ve 1819'a kadar süren salgın özellikle şiddetliydi.

Veba Temmuz 1812'de İstanbul'da ortaya çıktı ve bir İngiliz gözlemciye göre Eylül ayında, şehirde her gün 2000 can kaybı oluyordu. 1813'te Malta'da veba salgınıyla ilgili herhangi bir belirti olmamasına rağmen karantina başlatılmılş olsa da bir şekilde Malta'ya da salgın gitmeyi başardı.

Eskiden Osmanlı İmparatorluğu'nun bir parçası olan, ancak 19. yüzyılın başlarında Rus egemenliği altına giren Odessa'da, 32.000'den fazla insan evlerinde kalmaya zorlandı. Yine de veba sona erdiğinde 2.656 Odessalı ölmüştü.

Veba, 1819 yılına kadar Osmanlı İmparatorluğu ve Akdeniz'de bir tehdit olarak kaldı ve 1836'da yeniden tam güçte bir patlak verdi.




İkinci Kolera Pandemisi: 11 Yıl

Vefat Sayısı: Bilinmiyor. Raporlar, 1832'de Fransa'nın Paris şehrinde 18000'den fazla can kaybına uğradığını gösteriyor. Polonya'nın Varşova kentinde, 1831'de bir ayda yaklaşık 13000 kişi öldü.

Etkilenen Yerler: Hindistan, Rusya, Avrupa, Afrika, Kuzey Amerika.

Peki Nasıl Oldu: İlk kolera salgınının sona ermesinden sonraki birkaç yıl içinde, su kaynaklı hastalığın ikinci salgını 1826'da dünyayı kasıp kavurdu. Hindistan'da ortaya çıktığına inanılan kolera, 1830'da Rusya'ya ve 1831'de Avrupa'ya taşındı. Büyük şehirler, aşırı kalabalık ve yetersiz su arıtımı sistemleri nedeniyle kolera tarafından ağır şekilde etkilendi ve 1832'de çok sayıda hastalık yaşadı.

Okyanus aşırı ticaret ve göç, koleranın Kuzey Amerika'ya girmesine izin verdi. Yine, New York ve Philadelphia gibi büyük şehirler 1832'de yüzlerce hayat kaybetti. Bazı bilim adamları, kolera vakalarındaki durgunluğu 1837'de ikinci pandeminin sonu olarak görüyor ve bu salgının 11 yıl sürdüğü anlamına geliyor. Ancak diğer bazı bilim adamları ise pandeminin sonu olarak 1840'ların sonlarına veya 1850'lerin başına işaret ediyor.

1830'lar boyunca kolera Kuzey Amerika'ya yayıldı ve beraberinde sosyal huzursuzluk ve bunun nasıl önleyeceğine ve tedavi edeceğine dair çeşitli teorileri beraberinde getirdi.




Üçüncü Veba Salgını: 105 Yıl

Vefat Sayısı: Çoğunluğu Hindistan'da meydana gelen kabaca 15 milyon kişi.

Etkilenen Yerler: Çin, Hindistan, Güneydoğu Asya, Amerika, Avrupa.

Peki Nasıl Oldu: Üçüncü büyük veba salgını Çin'in Yunnan kentinde 1850'lerde başladı. 1894'te salgın, Hong Kong ve Kanton'da on binlerce kişinin hayatına mal oldu. Veba, 1896 yılında İngiliz gemileri yoluyla Hindistan'a sıçradı ve kıtaya yayılmadan önce liman şehirlerini tahrip etti.

İngiliz yetkililer, salgını baskıcı karantinalar, seyahat kısıtlamaları ve geleneksel Hint tıbbi uygulamalarını yasaklayarak bastırmaya çalıştı. Çabaları başarısız oldu ve hastalık, yüzyılın başında Avustralya ve Güney Afrika dahil olmak üzere diğer imparatorluk mülklerinde ortaya çıktı.

Salgın, 20. yüzyılın ilk yarısında Avrupa'nın bazı bölgelerine, Amerika Birleşik Devletleri'ne ve Güney Amerika'ya da yayıldı. Üçüncü veba salgını 1950'lerin sonlarına kadar sona ermedi ve hastalığın yerel etkileri düzensiz olarak devam etti.




İspanyol Gribi: İki Yıl

Vefat Sayısı: 50 milyon.

Etkilenen Yerler: Kuzey Amerika, Avrupa, Asya'nın bazı kısımları:.

Peki Nasıl Oldu: İlk sözde İspanyol gribi vakaları 1918'de Kansas'ta rapor edildi. Birleşik Devletler askeri birlikleri Birinci Dünya Savaşı'nda denizaşırı savaşa girerken gribi Avrupalı meslektaşlarına ilettiler.

İlk dalga 1918 baharında başlayan ilk dalga kış aylarının gelmesiyle çok daha fazla şiddetlendi. İspanyol gribinin ikinci dalgası Eylül'den Kasım ayına kadar erkek, kadın ve çocuk özellikle 20-40 yaşları arasında milyonlarca cana mal oldu. 1919 kışı ve baharında üçüncü bir dalga  salgının süresini 1920 başlarına kadar sürdürdü . 

İspanyol gribi beraberinde uzun karantinaları, ekonomik bozulma ve yeniden şekillenen aile yapısını beraberinde getirdi. Kazazede oranı o kadar yüksekti ki, kurtulanlardan birinin büyükbabasını hastalığı "genç ve yaşlıyı çalan ve yas tutmaya zaman tanımayan bir hırsız" olarak tanımlıyor.




SARS: İki Yıl

Vefat Sayısı: 774 kişi.

Etkilenen Yerler: Çin, Amerika Birleşik Devletleri, Kanada, Güneydoğu Asya, Güney Amerika, Avrupa.

Peki Nasıl Oldu: Şiddetli akut solunum sendromu veya SARS, 2002'de Çin'in Guangdong eyaletinde ortaya çıktı. Bir koronavirüsün neden olduğu viral bir solunum rahatsızlığı olarak SARS, 2003'ün başlarında Çin'in güneyinden Hong Kong, Singapur, Kanada ve Vietnam'a kadar ulaştı.

SARS vakaları, hastalığın seyrini tamamladığında 8000 kişiyi aştı. Kolektif çabalar (Centers for Disease Control - Dünya Sağlık Örgütü vs gibi), araştırma kurumları ve halk sağlığı görevlilerinin başarılı bir tedavi protokolünün geliştirilmesi sonucunda 2003 yılında SARS'ın nedenini belirledi. Mayıs 2004 itibariyle, Dünya Sağlık Örgütü SARS salgınının kontrol altına alındığını ilan etti.





Arkadaşlarınla paylaş!

60
7 shares, 60 points
Bi Format Seçerek Başlayalım
Test
Her Konu Olabilir Çünkü Neden Olmasın
Genel Kültür Testi
Bilgi Seviyesi Ölçer
Anket
Kim Neye Ne Diyor
Hikaye
Burdan Herşey Yapılıyor.
Liste
Anam Babam Liste
Ters Liste
Bir Numarayı Merak Etmek İçin
Açılır Liste
Submit your own item and vote up for the best submission
Ranked List
Upvote or downvote to decide the best list item